2026-cı il noyabrın 8-də Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində qazandığı tarixi Qələbədən altı il ötür. 2020-ci ilin payızında 44 gün davam edən Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan Ordusu torpaqlarımızın böyük hissəsini işğaldan azad etdi, Ermənistanın uzun illər ərzində qurduğu müdafiə xətlərini yararaq hərbi əməliyyatların gedişində mühüm uğurlar qazandı. Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi isə müharibənin taleyini həll edən əsas hadisələrdən biri oldu. Bu Qələbə Azərbaycanın müasir tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı, onilliklər ərzində doğma yurdlarından didərgin düşmüş yüz minlərlə insanın qayıdış ümidini də gerçəkləşdirmək üçün zəmin yaratdı.
Xatırladaq ki, 2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin cəbhəboyu genişmiqyaslı təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Beləliklə, uzun illər davam edən işğala son qoyulması istiqamətində hərbi əməliyyatların yeni mərhələsi başlandı.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 44 gün ərzində müxtəlif istiqamətlərdə uğurlu əməliyyatlar həyata keçirərək düşmənin müdafiə mövqelərini yarıb irəlilədi. Müharibənin ilk günlərindən etibarən Füzuli, Cəbrayıl istiqamətlərində ciddi hərbi uğurlar əldə edildi. Sentyabrın 27-də bir sıra yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi ilə başlayan əməliyyatlar sonrakı günlərdə daha geniş əraziləri əhatə etdi.
Oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin, oktyabrın 17-də Füzuli şəhərinin, oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin, oktyabrın 25-də isə Qubadlı şəhərinin azad edilməsi müharibənin mühüm mərhələləri oldu. Hərbi əməliyyatlar zamanı Hadrut qəsəbəsi və çoxsaylı kəndlər, strateji yüksəkliklər də Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçdi.
Müharibənin gedişində Azərbaycanın hərbi üstünlüyü, xüsusilə müasir silah sistemlərindən, pilotsuz uçuş aparatlarından və dəqiq zərbə vasitələrindən istifadə imkanları özünü göstərdi. Uzun illər ərzində qurulmuş müdafiə istehkamlarının yarılması Ermənistan ordusunun müqavimət imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətdi. Azərbaycan Ordusunun irəliləyişi noyabrın ilk günlərində də davam etdi. Müharibənin ən mürəkkəb əməliyyatlarından biri isə Şuşa uğrunda döyüşlər oldu. Qarabağın tarixi və mədəniyyət mərkəzi olan Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsinin ən mühüm hadisəsi kimi tarixə düşdü.
Şuşanın coğrafi mövqeyi, dağlıq relyefi və strateji əhəmiyyəti şəhərin hərbi baxımdan ələ keçirilməsini olduqca çətinləşdirirdi. Azərbaycan hərbçiləri mürəkkəb relyef şəraitində, ağır döyüşlər nəticəsində şəhərə daxil olaraq onu düşmən qüvvələrindən təmizlədilər.
2020-ci il noyabrın 8-də Prezident İlham Əliyev Şəhidlər xiyabanından Azərbaycan xalqına müraciət edərək Şuşanın azad olunduğunu elan etdi. Dövlət başçısının həmin gün səsləndirdiyi “Əziz Şuşa, sən azadsan! Əziz Şuşa, biz qayıtmışıq!” sözləri ölkə tarixinin yadda qalan anlarından birinə çevrildi.
Şuşanın azad edilməsi hərbi əməliyyatların gedişinə həlledici təsir göstərdi. Bundan iki gün sonra – noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. Sənədə əsasən, Ağdam noyabrın 20-də, Kəlbəcər noyabrın 25-də, Laçın isə dekabrın 1-də Azərbaycana qaytarıldı.
Beləliklə, 44 günlük müharibə nəticəsində Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan və Qubadlı rayonları, Şuşa şəhəri, Hadrut qəsəbəsi və çoxsaylı digər yaşayış məntəqələri azad edildi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının münaqişə ilə bağlı qətnamələrinin icrası istiqamətində mühüm nəticə əldə olundu, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası üçün əsas mərhələ tamamlandı.
Noyabrın 8-i isə 2020-ci il dekabrın 3-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla Azərbaycanda Zəfər Günü elan edildi.
Bu Zəfər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ olsa da, ölkənin bütün ərazilərində suverenliyin tam təmin olunması prosesi 2023-cü ildə başa çatdı.
Həmin il sentyabrın 19-da Azərbaycan Ordusu Qarabağda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başladı. Sentyabrın 20-də tədbirlər dayandırıldı və Azərbaycanın bütün ərazilərində dövlət suverenliyi tam bərpa olundu.
Zəfərdən sonrakı dövrün əsas istiqamətlərindən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qaytarılmasıdır. Təxminən 30 il işğal altında qalan ərazilərdə şəhər və kəndlərin böyük hissəsi dağıdılmış, yaşayış evləri, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət obyektləri və infrastruktur yararsız vəziyyətə salınmışdı. Bununla yanaşı, ərazilərdəki mina və partlamamış hərbi sursatlar insanların təhlükəsiz qayıdışı qarşısında ciddi maneə yaradırdı.
Bu səbəbdən müharibədən sonra ilk növbədə ərazilərin minalardan təmizlənməsi, avtomobil yollarının, elektrik, qaz, su və rabitə xətlərinin qurulması istiqamətində işlərə başlanıldı. Paralel olaraq yaşayış məntəqələrinin baş planları hazırlandı, yeni şəhərsalma layihələri işlənildi.
Prezident İlham Əliyevin təsdiq etdiyi Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı bu prosesin əsas yol xəritəsinə çevrildi. Proqram çərçivəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, sosial infrastrukturun yaradılması, məşğulluğun təmin edilməsi və iqtisadi fəallığın artırılması nəzərdə tutulur.
Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrin nümunələri artıq bir sıra ərazilərdə görünür. Belə ki, Zəngilan rayonunun Ağalı kəndində müasir yaşayış evləri, məktəb, uşaq bağçası və digər sosial obyektlər inşa edilib. Kəndin yenidən qurulması ölkədə ilk ağıllı kənd layihəsi kimi diqqət çəkib. Burada sakinlərin gündəlik həyatının təşkili üçün müasir texnologiyalardan və alternativ enerji imkanlarından istifadə olunur.
Füzuli şəhərində yeni yaşayış binaları, təhsil və digər sosial obyektlər tikilir. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi isə bölgənin nəqliyyat əlçatanlığının artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ağdamda şəhərin yeni Baş planına uyğun olaraq genişmiqyaslı tikinti işləri aparılır. Yaşayış massivləri, inzibati binalar, məktəblər və digər infrastruktur obyektləri yaradılır. Şəhərin sənaye və iqtisadi potensialının bərpası da prioritet istiqamətlərdəndir.
Laçın şəhərində yaşayış evləri və ictimai obyektlər yenidən qurulub, sakinlərin mərhələli qayıdışı təmin edilib. Şuşada isə tarixi-mədəni irsin qorunması, abidələrin bərpası, yeni yaşayış və turizm infrastrukturunun yaradılması istiqamətində layihələr həyata keçirilir.
Bərpa işləri təkcə yaşayış evlərinin tikintisi ilə məhdudlaşmır. Regionda yeni yollar, tunellər, körpülər, hava limanları, elektrik stansiyaları, məktəblər, xəstəxanalar və istehsal müəssisələri yaradılır. Bu layihələr azad edilmiş ərazilərin ölkənin iqtisadi həyatına yenidən inteqrasiyasına xidmət edir.
Zəfərdən sonra qarşıda duran ən mühüm vəzifələrdən biri uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış insanların öz evlərinə qayıtmasını təmin etməkdir. Artıq bu proses bir neçə ildir ki, mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Ağalı kəndi ilə başlayan qayıdış sonradan Laçın, Füzuli, Şuşa, Zəngilan, Cəbrayıl, Xocalı, Xocavənd, Ağdam və digər əraziləri əhatə edib.
Qayıdışın əsas şərtlərindən biri ərazilərdə təhlükəsizliyin və zəruri yaşayış infrastrukturunun təmin edilməsidir. Buna görə də köçürülmə prosesi yaşayış məntəqələrinin hazır olmasına uyğun olaraq mərhələlərlə həyata keçirilir.
Rəsmi statististikaya əsasən, hazırda işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 48 mindən çox insan yaşayır və fəaliyyət göstərir. Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin 6 oktyabr 2026-cı il tarixli məlumatına əsasən, təkcə sentyabr ayında Ağdərə, Xocalı, Cəbrayıl, Xocavənd, Ağdam, Laçın rayonlarının və Xankəndi şəhərinin ərazilərinə 302 ailə – 1251 nəfər köçürülüb.
8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycanda hər il dövlət səviyyəsində qeyd edilir. Bu tarixlə əlaqədar paytaxtda və bölgələrdə müxtəlif tədbirlər, anım mərasimləri, konsert proqramları, sərgilər və vətənpərvərlik mövzusunda görüşlər təşkil olunur. Bu il də Zəfər Günü münasibətilə Bakı şəhərində və ölkənin digər regionlarında hərbi orkestrlərin çıxışları, yürüşlər və bayram konserti təşkil olunacaq.
Xalidə Gəray
Musavat.com
