Ukraynanın taleyini onun iştirakı olmadan həll etməyə çalışırlar
Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə aparır, amma Donald Trampın ən sərt siyasi təzyiqi getdikcə daha çox Kiyevə yönəlir. ABŞ prezidenti tez nəticə istəyir. Zelenskidən güzəşt gözləyir, Moskva ilə iqtisadi anlaşmalar üçün imkan axtarır. Bu siyasətin yaratdığı əsas sual artıq qaçılmazdır: Vaşinqton qarşılıqlı sülhə çalışır, yoxsa Ukraynanı Rusiyanın qəbul edəcəyi şərtlərə razı salmağa?
Trampın elan etdiyi məqsəd müharibəni dayandırmaqdır. Lakin niyyətlə nəticə eyni şey deyil. Kiyevin imkanlarını məhdudlaşdıran, Moskvanın üzərindəki təzyiqi isə azaldan addımlar Rusiyanın danışıqlardakı mövqeyini gücləndirir.
Nyus.Az-ın beynəlxalq medianın materialları əsasında apardığı təhlil göstərir ki, bu kursu yalnız Trampın Putinlə münasibəti ilə izah etmək kifayət deyil. Burada təhlükəsizlik narahatlığı, enerji qiymətləri, daxili siyasət və sürətli diplomatik uğur istəyi üst-üstə düşür.
Avropa İttifaqının xarici siyasət rəhbəri Kaya Kallas məsələyə artıq açıq ad qoyub. O, oktyabrın 20-də Avropa Parlamentində Trampı təxminən ilyarımdır Ukraynanı Putinin şərtləri ilə təslim olmağa məcbur etməkdə günahlandırıb. Kallasın fikrincə, Avropanın dəstəyi Kiyevin bu şərtlərə boyun əyməsinin qarşısını alıb.
Bu, diplomatik narazılıqdan daha ciddi ittihamdır. Avropanın baş diplomatı Vaşinqtonun danışıqlarda yaratdığı tarazlığı sorğulayır: Moskva maksimalist tələblər irəli sürürsə, ona güzəştlər əvəzsiz verilməməlidir.
Kiyevə təzyiqin səbəblərindən biri sadədir: Vaşinqtonun Ukrayna üzərində təsir imkanları daha çoxdur.
Ukrayna üçün ABŞ-nin silahı, kəşfiyyat məlumatları və hərbi rabitə imkanları həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu sahələrdə yaranan qeyri-müəyyənlik belə Kiyevin qərarlarına təsir edir. AP-nin oktyabr materialı həmin asılılığın ABŞ–Ukrayna münasibətlərindəki böhranı necə dərinləşdirdiyini göstərir.
Buradan çıxan nəticə sərtdir: Trampın Moskvanı razı salmaq üçün Kiyevə təzyiq göstərməsi daha asan ola bilər. Amma asan təzyiq ünvanını seçmək müharibənin əsas səbəbini aradan qaldırmır. Ukraynanın müqavimət imkanlarının zəifləməsi Rusiyanın güzəştə getmək ehtiyacını da azalda bilər.
Bununla belə, mənzərəni dəqiq təqdim etmək vacibdir. Zelenski oktyabrın 25-də ABŞ-dən ballistik hücumlar barədə xəbərdarlıqların tam bərpa olunduğunu, Starshield imkanlarının yaxşılaşdığını bildirib. Deməli, bütün dəstəyin kəsildiyindən danışmaq doğru deyil. Vaşinqton həm təzyiq göstərir, həm danışıqlar aparır, həm də müəyyən dəstəyi davam etdirir.
Trampın hesabında Amerika seçicisinin yanacaq xərci də var
Reuters-in 25 oktyabr araşdırmasına görə, son gərginliyin mühüm səbəblərindən biri Ukraynanın Rusiya neft emalı obyektlərinə zərbələridir. İran müharibəsi fonunda yüksələn enerji qiymətləri və 3 noyabr Konqres seçkiləri ərəfəsində inflyasiyadan narazılıq Ağ evə təzyiq yaradır.
Kiyev həmin zərbələrlə Rusiyanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını zəiflətmək istəyir. Tramp administrasiyası isə enerji bazarına təsiri önə çəkir. Beləliklə, Ukraynanın hərbi marağı ilə ABŞ prezidentinin daxili siyasi hesabı toqquşur.
Bu ziddiyyətin siyasi qiyməti ağırdır. Ukraynadan düşmənin enerji obyektlərinə zərbələri dayandırmaq tələb olunursa, Rusiyanın Ukrayna energetikasına hücumlarını dayandırması da eyni sərtliklə tələb edilməlidir. Qarşılıqlılıq yoxdursa, məhdudiyyətin yükü bir tərəfin üzərinə düşür.
Trampın nüvə müharibəsindən narahat olması da fərziyyə deyil. O, Zelenski ilə 28 fevral 2025-ci il görüşündə üçüncü dünya müharibəsi riskini açıq dilə gətirib. Ağ evin sonrakı izahatında müharibənin uzanmasının daha geniş qarşıdurma təhlükəsini artırdığı vurğulanıb.
Oktyabrın 19-da Tramp Putin və Si Cinpinlə mümkün görüşdə nüvə silahları və tərksilah məsələlərini müzakirə etmək istədiyini də bildirib. Moskva ilə dialoq onun üçün Ukrayna müharibəsindən daha geniş strateji hesabın tərkib hissəsidir.
Ancaq burada qəti sərhəd çəkilməlidir: nüvə təhlükəsindən narahat olmaq Rusiyanın nüvə silahı işlətməyə hazırlaşdığı barədə xüsusi məlumata sahib olmaq demək deyil. Araşdırılan açıq mənbələr Trampın Kiyevə təzyiqini belə bir məlumatla izah etməyə əsas vermir.
Üstəlik, nüvə təhlükəsinə cavabın yalnız güzəştdən ibarət olması barədə razılıq da yoxdur. Keçmiş CIA direktoru Uilyam Börns 2022-ci ilin payızında Rusiyanın taktiki nüvə silahından istifadə ehtimalının ciddi narahatlıq yaratdığını təsdiqləyib. Bununla yanaşı, Qərbin Moskvanın nüvə hədələri qarşısında öz imkanlarını iflic etməməli olduğunu vurğulayıb.
“The Atlantic”in “Why Trump Can’t Sell Putin a Deal” təhlili Trampın yanaşmasındakı əsas zəifliyi göstərir: iqtisadi güzəştlər Putinin ərazi və siyasi ambisiyalarını dayandırmaya bilər. Əksinə, Moskva hər yeni güzəşti gözləməyin faydalı olduğuna sübut saya bilər. Bu halda sülhü sürətləndirmək üçün atılan addımlar müharibəni uzadan amilə çevrilir.
“Le Monde”un 22 oktyabr materialında da Kremlin sərt mövqeyini qoruduğu vurğulanır. Nəşrin təhlilinə görə, Moskva Ukraynanın zəifləyəcəyinə, Avropanın isə dəstəyi sonsuzadək davam etdirə bilməyəcəyinə ümid bağlayır.
“The Wall Street Journal”ın gündəmə gətirdiyi mümkün Tramp–Putin–Si görüşü başqa bir təhlükəni göstərir: Ukraynanın gələcəyi onun iştirakı olmadan müzakirə oluna bilər. Görüşün razılaşdırılması təsdiqlənməsə də, belə formatın özü Kiyev və Avropa üçün ciddi suallar yaradır. Böyük dövlətlərin razılaşması həmin razılaşmanın yükünü daşıyacaq ölkənin razılığını əvəz edə bilməz.
Trampın siyasətinə qiymət vermək üçün onun niyyətini oxumağa ehtiyac yoxdur. Meyar konkretdir: Ukraynadan tələb edilən güzəştlərin qarşılığında Rusiya nə verir? Hansı hərbi fəaliyyəti dayandırır? Hansı təhlükəsizlik öhdəliyini qəbul edir? Razılaşmanı pozarsa, hansı nəticə ilə üzləşir?
Bu suallar cavabsız qalırsa, “sülh sazişi” adı təhlükəsizlik təminatı yaratmır. İmza atılması müharibənin yenidən başlamayacağına zəmanət deyil.
Trampın qarşısındakı əsas sınaq Zelenskidən güzəşt almaq yox, Putindən də yoxlanılan və icrası təmin olunan öhdəlik almaqdır. Kiyevə təzyiq artdığı halda Moskva əvəz ödəmirsə, Kallasın kapitulyasiya ittihamı daha da güclənəcək. Müharibəni dayandırmaq istəyən vasitəçinin uğuru zəif tərəfin nə qədər geri çəkildiyi ilə ölçülə bilməz. Əsas ölçü hücumun dayanması və təkrarının qarşısının alınmasıdır.(Musavat.com)
Nyus.Az
