Bu hekayənin sadə faktoloji əsası, bir də kifayət qədər mürəkkəb siyasi üstqurumu var. İşğal altındakı Abxaziyanın yanacaqdoldurma məntəqələrində növbələr yaranıb. Ukraynanın neft emalı zavodlarına və yanacaq anbarlarına endirdiyi zərbələrin daha da dərinləşdirdiyi Rusiyadakı yanacaq böhranı onilliklərdir təchizat baxımından Moskvadan asılı olan bölgəyə də gəlib çatıb. Ardınca Tbilisinin nəzarətində olan ərazidən alınmış benzinlə dolu avtosisternlər İnquri körpüsündən keçməyə başlayıb.
Əvvəlcə Gürcüstan hakimiyyəti baş verənləri az qala özəl xeyriyyə təşəbbüsü kimi təqdim etdi. Baş nazir İrakli Kobaxidze avqustun 12-də bildirdi ki, yanacağı dövlət yox, biznes göndərib. Rahat formul idi. Hökumət bununla həm sövdələşmədən özünü kənarda saxlaya, həm də humanitar nəticəni öz adına yaza bilirdi. Lakin artıq avqustun 18-də Kobaxidze etiraf etdi ki, məsələnin siyasi həssaslığını nəzərə alan sahibkarlar hökumətə müraciət edib və razılıq alıblar. Elə həmin gün məlum oldu ki, işğal altındakı bölgəyə artıq təxminən 680 ton benzin çatdırılıb və tədarük davam etdiriləcək.
Beləliklə, ilk günlərdə ortaya atılan əsas versiya dağıldı. Bu, dövlətin birbaşa həyata keçirdiyi əməliyyat deyildi, amma özəl şirkətin hökumətdən asılı olmadan verdiyi qərar da deyildi. Hökumət benzini almayıb, daşıyıcı tutmayıb, hesab-faktura təqdim etməyib. Əvəzində hüquqi pəncərə açıb, həmin pəncərədən keçidə razılıq verib və yalnız ictimai qalmaqaldan sonra prosesdəki rolunu etiraf edib. Bütün mexanizmin mahiyyəti də elə bu fərqdə gizlənir.
2008-ci il müharibəsindən sonra Gürcüstan "İşğal olunmuş ərazilər haqqında" qanun qəbul edib. Qanunun 6-cı maddəsi işğal altındakı regionlarda iqtisadi fəaliyyəti qadağan edir, lakin xüsusi razılıq olduğu halda istisnalara yol verir. 2019-cu ildə hökumətin 186 saylı qərarı ilə xüsusi müəssisə statusu almaq istəyən şəxslərə belə razılığın verilməsi qaydası təsdiqlənib. Ərizə Maliyyə Nazirliyinin Gəlirlər Xidmətinə təqdim olunur. Ərizəçi fəaliyyətin yerini, müddətini, ətraflı təsvirini, həmçinin icazə istənilən əməliyyatın konkret kateqoriyasını göstərməlidir.
2010-cu ildə qeydiyyata alınan Solidus MMC belə statusa malik idi. 11 avqust 2026-cı il tarixli sərəncamla şirkətin icazəsi daha üç ay müddətinə uzadılıb. Sənəd qanunun 6-cı maddəsinin 2-ci bəndinə, Vergi Məcəlləsinin 24²-ci maddəsinə və 2019-cu il qaydalarının 4-cü maddəsinin 5-ci və 6-cı bəndlərinə əsaslanırdı. İcazə müəyyən edilmiş malların hər iki istiqamətdə tədarükünü əhatə edirdi, amma sənədin açıqlanan hissəsində nə benzinin adı çəkilirdi, nə alıcılar göstərilirdi, nə qiymət, nə də maksimal həcm qeyd olunurdu. Daha diqqətçəkən məqam isə başqadır: sərəncama geriyə qüvvə verilib və onun təsiri iyulun 18-dən yaranmış hüquq münasibətlərinə də şamil edilib.
Burada qanuniliklə şəffaflığın eyni şey olmadığı üzə çıxdı. Formal prosedur vardı. Amma siyasi baxımdan əhəmiyyətli ticarət əməliyyatı ümumi icazənin içində gizlədilmişdi. Həmin sənəd cəmiyyətə strateji məhsulun konkret olaraq kimin əlinə keçəcəyini və son istifadəyə necə nəzarət olunacağını anlamağa imkan vermirdi. Hökumət administrasiyası əvvəlcə benzinlə bağlı ayrıca aktın verilmədiyini və buna ehtiyac da olmadığını bildirirdi. Texniki baxımdan bu doğru ola bilərdi. Mahiyyət etibarilə isə belə formul əsas məsələni kənara itələyirdi: dövlətin razılığı olmasaydı, bu tədarük baş tutmazdı.
Kommersiya zənciri belə qurulmuşdu. Solidus benzini Connect yanacaqdoldurma məntəqələri şəbəkəsi ilə çalışan Gürcüstanın Repsol şirkətindən alıb, daha sonra onu işğal altındakı Abxaziyadakı tərəfdaşlarına satıb. Repsol 4 dekabr 2014-cü ildə yaradılıb. Şirkətin yeganə sahibi Uça Lursmanaşvilidir, direktor kimi isə Cemal Onianinin adı göstərilir. Şirkət yanacaqdoldurma məntəqələri və neft bazası vasitəsilə neft məhsullarının topdan və pərakəndə satışını həyata keçirir. Məsələ ictimailəşəndən sonra Repsol bildirdi ki, qüvvədə olan müqavilə öhdəliklərini yerinə yetirib, məhsulun sonradan harada satılacağını razılaşdırmayıb və Solidus-a yeni satış planlaşdırmır.
Bu mövqe hüquqi baxımdan başadüşüləndir, siyasi baxımdan isə həddindən artıq rahatdır. Malın işğal xəttini keçdiyi bir zəncirdə hər kəs yalnız öz marşrut hissəsindən xəbərdar olur, sonrakı mərhələyə görə isə məsuliyyət daşımır. Təchizatçı son bazarla maraqlanmır, vasitəçi xüsusi statusuna istinad edir, hökumət özəl biznesdən danışır, de-fakto hakimiyyət isə yanacağın necə bölüşdürüldüyünü açıqlamır. Nəticədə məsuliyyət yox olmur, sadəcə zəncirin içində əriyib görünməz hala gəlir.
Solidus-un sahibi Giorgi Arveladze də təsadüfi daşıyıcı deyil. O, 2007-2009-cu illərdə Milli Kommunikasiyalar Komissiyasının sədri olub, Müdafiə Nazirliyinin Baş Müfəttişliyinə rəhbərlik edib, Grenoble Ecole de Management, Caucasus Business School və GIPA-da idarəçilik təhsili alıb. Arveladzenin adı həmçinin Ubique və Krtsanisi Residence tikinti layihələri, GD Invest Group və Gradus restoranı ilə bağlıdır. Onun biznes və dövlət sektorundakı keçmişi göstərir ki, söhbət sərhəddə təsadüfən boş bazar tapan bir sahibkardan yox, belə əməliyyatın inzibati və siyasi qiymətini yaxşı anlayacaq bir şəxsdən gedir.
Arveladze əvvəlcə "Gürcü arzusu"nun deputatı Rati İonatamişvilinin səsləndirdiyi 3000 ton rəqəmini təkzib edərək 300 tondan danışdı. Sonra buna daha 100 ton əlavə olundu. Avqustun 18-də isə baş nazir artıq 680 ton rəqəmini açıqladı. Bu hesab istənilən siyasi ritorikadan daha çox şey deyir. 300 ton Abxaziyaya 2025-ci ildə idxal edilən 84 235 ton benzinin 0,5 faizindən də azına bərabər idi və təxminən səkkiz min 50 litrlik yanacaq çənini doldurmağa yetərdi. 680 ton isə ötənilki idxalın təxminən 0,8 faizini təşkil edir və təxminən 18 min belə yanacaqdoldurmaya bərabərdir. Rusiya miqyasında bu, gözə görünməyəcək qədər kiçik həcmdir. Amma kəskin yanacaq qıtlığı fonunda Qali və Oçamçira rayonları üçün nəzərəçarpacaq resursdur.
Humanitar arqumenti də əl hərəkəti ilə kənara atmaq olmaz. Arveladze bildirirdi ki, benzin əsasən etnik gürcülərin böyük hissəsinin yaşadığı Qali rayonundakı özəl yanacaqdoldurma məntəqələri üçün nəzərdə tutulub. Onun sözlərinə görə, bu tədarük olmasaydı, 40 minədək insan 20 litrlik kanistrlərlə Zuqdidiyə getməyə məcbur qalacaqdı. O həmçinin vurğulayırdı ki, dizel yanacağı daşınmayıb, Avropa mənşəli benzin isə son 33 ildə ilk dəfə bölgəyə gətirilib. Amma bu, yardım yox, kommersiya idi. Alıcılarda pul olduğu müddətdə tədarük də davam edəcək. Alıcılar işğal xəttini keçir, pul dəyişir və hesabı lari ilə ödəyirdilər.
Məhz buna görə "humanitar" sözü öz-özlüyündə heç nəyi sübut etmir. Həqiqi humanitar əməliyyat üçün açıq meyarlar lazımdır: alıcıların siyahısı, maksimal satış əlavəsi, bölgüyə nəzarət, yanacağın güc strukturlarına və Rusiya hərbi birləşmələrinə yenidən satılmasının qadağan edilməsi, son istifadə barədə hesabat. Bunların heç biri ictimaiyyətə göstərilməyib. Halbuki de-fakto hakimiyyət hələ avqustun 10-da öz təhlükəsizlik qurumlarını, hüquq-mühafizə strukturlarını, xəstəxanaları və kommunal xidmətləri prioritet alıcılar elan etmişdi. Onlar həmçinin Rusiyadan min tondan çox benzin gözlədiklərini və ehtiyatlarda 1500 tondan artıq yanacağın qaldığını bildirirdilər. Belə bazarda hansı litr benzinin mülki avtomobil üçün resurs azad etdiyini, hansının isə işğal rejiminə xidmət edən struktura getdiyini yoxlamaq mümkün deyil.
Müxalifətin şübhələri də məhz bu boz zonada yarandı. Salome Samadaşvili israr edirdi ki, Rusiya tərəfi ilə təmaslar olmadan biznesmen ya belə əməliyyatı həyata keçirə bilməzdi, ya da qanunu pozmalı idi. Tenqo Tevzadze tədarükü dəmir yolu əlaqəsinin bərpasına və Moskva ilə sonrakı yaxınlaşmaya aparan mümkün mərhələ kimi qiymətləndirdi. Giorgi Şaraşidze sövdələşmənin hüquqi əsasının, həcmlərinin və kommersiya, yoxsa humanitar xarakter daşımasının açıqlanmasını tələb etdi. Mariam Kalandia isə bəyan etdi ki, "Gürcü arzusu" Abxaziya əhalisinə deyil, Ukraynaya qarşı müharibədə Rusiyaya yardım edir.
Mixeil Saakaşvili isə daha da irəli getdi. O bildirdi ki, guya Moskva Bidzina İvanişviliyə diplomatik münasibətlərin qurulması, qarşılıqlı hücum etməmək və Abxaziya ilə Cənubi Osetiya üzrə ayrıca razılaşmaların layihələrini təqdim edib, Kreml tərəfdən isə prosesə Sergey Kiriyenko nəzarət edir. Onun versiyasına görə, Kobaxidze sənədləri imzalamaq üçün Moskvaya gedə bilər. Bu iddiaları təsdiqləyən heç bir sübut ictimaiyyətə təqdim edilməyib. Üstəlik, avqustun 11-də Kobaxidze bəyan etmişdi ki, Moskva separatçı regionların tanınmasından imtina etməyənədək Rusiya ilə diplomatik münasibətlər bərpa olunmayacaq. Buna görə də Saakaşvilinin versiyası hələlik təsdiqlənmiş fakt yox, siyasi ittiham olaraq qalır. Amma hakimiyyətin qeyri-şəffaf davranışı özü yoxlanması mümkün olmayan versiyaları ictimaiyyətin gözündə inandırıcı ssenariyə çevirir.
Qali və ətraf rayonların sakinləri böhran vaxtında benzin əldə edir. Solidus kommersiya gəliri qazanır və vasitəçi kimi mövqeyini möhkəmləndirir. Abxaziyadakı özəl yanacaqdoldurma məntəqələri yenidən fəaliyyətə başlayır. De-fakto administrasiya resursun konkret necə bölüşdürüldüyünü açıqlamadan sosial gərginliyi azaldır. Rusiya dolayı yolla qıt yanacağın bir hissəsinə qənaət etmək imkanı qazanır və özündən asılı bölgənin saxlanılması yükünün müəyyən hissəsinin Tbilisinin üzərinə qoyula biləcəyini görür. "Gürcü arzusu" isə yeni təsir kanalı və etimadın bərpasından danışmaq üçün əlavə siyasi imkan əldə edir.
Bütün bunların hesabını isə Gürcüstan dövləti ödəyir. Dövlət öz qanununun sərhədlərini bulanıqlaşdırır, istisnanı siyasi alver mexanizminə çevirir. Bununla yanaşı, Qərb tərəfdaşları ilə münasibətlər üçün də risk yaranır. İşğal altındakı Abxaziya Krıma tətbiq edilən kimi vahid və hərtərəfli sanksiya rejiminə tabe deyil. Amma Avropa mənşəli yanacağın şəffaf olmayan alıcılar üzərindən bölgəyə çatdırılması, məhsul sanksiya altında olan Rusiya fiziki şəxslərinin və ya strukturlarının əlinə keçəcəyi halda, mövcud məhdudiyyətlərlə toqquşa bilər. Əsas risk benzinin harada istehsal olunmasından yox, yoxlanıla bilən son istifadəçinin olmamasından doğur.
2008-ci ildə yaradılan hüquqi çərçivə tamam başqa dövr üçün nəzərdə tutulmuşdu. O vaxt əsas məqsəd işğal rejimini hüquqi baxımdan təsbit etmək və separatçı administrasiyaların iqtisadi əlaqələr vasitəsilə legitimləşdirilməsinə imkan verməmək idi. 2026-cı ilə gəldikdə isə bu vəzifəyə sanksiya nəzarəti, pulun mənşəyinin yoxlanılması, son istifadəçinin izlənməsi və reeksport riski də əlavə olunub. 2019-cu il qərarı tənzimlənən ticarət kanalı açdı, amma kifayət qədər ictimai hesabatlılıq yaratmadı. Buna görə ölkədaxili qanunvericilik baxımından qanuni görünən qərar geostrateji baxımdan təhlükəli ola bilər. Çıxış yolu istisnaları ləğv etmək deyil. Siyasi baxımdan həssas hər bir sövdələşmə üzrə malın adı, həcmi, alıcısı, marşrutu, qiyməti və son təyinatı məcburi qaydada açıqlanmalıdır.
Növbəti mərhələ ilk avtosisternlərdən daha vacib olacaq. Əgər hökumət icazələri, gömrük bəyannamələrini, həcmləri, ödəniş edən tərəfləri, alıcıları, qiymətləri və bölgü hesabatlarını açıqlasa, bu tədarük mübahisəli olaraq qalacaq, amma ən azı nəzarət edilə bilən humanitar-kommersiya əməliyyatı çərçivəsində qalacaq. Yox, əgər bunlar açıqlanmasa, 680 ton presedentə çevriləcək. Sabah eyni dəhlizdən daha böyük həcmdə yanacaq, avadanlıq və başqa mallar keçə bilər, cəmiyyət isə bundan yenə yalnız həmin yüklər İnqurini keçəndən sonra xəbər tutar.
Məsələ buna görə sadəcə benzinin adi insanlara kömək edib-etməməsindən ibarət deyil. Böyük ehtimalla, kömək edib. Əsl sual başqadır: istisna adı altında "İşğal olunmuş ərazilər haqqında" qanunun siyasi mənasını dəyişmək hüququnu kim əldə edib? Hələlik cavab göz qabağındadır. Qərarı dövlət verir, qazancı biznes götürür, Rusiyanın üzərindəki yükün bir hissəsi azalır, Gürcüstan cəmiyyətinə isə sadəcə deyilənə inanmaq təklif olunur. Humanitar jest məhz belə böyük siyasətin infrastrukturuna çevrilir.
Elçin Alıoğlu
Milli.Az
